Recuperemos ‘LA VOZ DE BUEU’

Hai anos a través da Asociación Amigos da Biblioteca fixeramos un chamamento a todos aqueles veciños que posuían algún exemplar do xornal ‘LA VOZ DE BUEU’ para que puideran doalo á Biblioteca ou permitirnos fotocopialo, a fin de que haxa unha copia en depósito nas Bibliotecas do concello e colexios (ao igual que conseguíramos coa recuperación dos xornais de El ADELANTO).  A importancia desta recuperación do material hemerográfico local reside na práctica desaparición de tal periódico das bibliotecas e museos. Temos lembranza da encadernación  de todos os exemplares que tiña o concello!

Faise pois preciso a colaboración de todos aqueles particulares que, por gardar os seus maiores un recordo daquel periódico ou por manter eles un interese recompilatorio, posúan algunha copia, recorte, etc. se presten a permitila súa recuperación para patrimonio de todos.

De querer poñerse en contacto con nós[1] pode facelo a través do seguinte enderezo: viladebueu@gmail.com ou nas Casas de Cultura/Bibliotecas do concello, Arquivo Municipal (en Cela), etc. onde si o desexa, terá a discreción asegurada.

Na miña páxina http://bueu.ga  ou directamente en http://bueu.esy.es/Xornais/Voz.htm  podedes mirar uns poucos exemplares, recortes ou transcricións moi lonxe daqueles dos 120 números que saíron á rúa de 1904 a 1906.

E agora un pouco de noticias ‘novas’ do que fora La Voz de Bueu:

“Ao obxecto de levar a cabo o ordenado polo Ilmo Sr. Gobernador Civil da provincia na anterior comunicación cítese ao Director propietario do semanario que se publica na localidade D. Ramón Galup Maneiro para que cumpra o preceptado no artº 11 da lei de imprenta de 26 de xuño de 1883 presentando no acto da publicación do seu xornal titulado ‘La Voz de Bueu’ tres exemplares de cada número, autorizados coa súa firma para os efectos que dita comunicación indica.

Así o determinou a Sor. Alcalde D. Laureano Piñeiro Domínguez na Constitucional de Bueu a dez e sete de Xaneiro de mil novecentos seis, de que eu Secretario certifico.”

Logo houbo una Notificación:

“Na Consistorial de Bueu a dezasete de Xaneiro de mil novecentos seis, previa orde ao efecto presentouse D. Ramón *Galup Maneiro director propietario do xornal titulado ‘La Voz de Bueu’ que sae á luz nesta localidade unha vez cada semana, e pola Sor. Alcalde presidente léuselle a comunicación e providencia que antecede do que quedou decatado e ofreceu cumprir baixo as penas da Lei, en proba do que asina despois do dho Sor Alcalde, de que eu secretario certifico”

---

[1] Ao igual que se fixo cos orixinais de El Adelanto.

Xogadores da Chave de Beluso non deixan pasar aos burros

No mes de maio de 1908 recíbese unha instancia no concello de Bueu, curiosamente dirixida ao Sr Alcalde (ata aquí todo normal) «e máis tres desta digna Corporación» do que descoñecemos o porque desta insólita misiva así como quen son os tres interpelados[1].  

A transcrición do texto é:

«Josefa R--- F--- de Beluso á V.V. respectuosamente expón: Que mirado por máis dunha vez, que os xogadores da Chave na vía pp^ca de Beluso, non deixan paso libre aos burros que van cargados de gran para os muíños de Bueu.

Suplica a V.V.  dígnense ter a bondade de ordenar aos Celadores de barrio corresp^te, de que lles avisen a ditos xogadores para que non comentan semellantes desordes que ofenden ao pobo no que naceron.

Espero acadar do celo e bondade de V.V. o que por necesidade lle pide a expoñente.

Deus garde as súas vidas por m^s a^s.

Bueu a 13 de maio de 1908

(asinado)»

Curioso e gratificante é saber que en menos dunha semana despois o alcalde, Manuel González Graña, deu as ordes oportunas aos Alcalde de Barrio, para que o mencionado na instancia non se repetira:

«O 18 de maio foi cumprido o que se interesa nesta instancia, oficiando ou transmitindo ordes sobre o particular aos alcaldes de barrio.

(Asinado)»

---

[1] Aínda que podemos interpretar son concelleiros da parroquia de Beluso probablemente implicados na denuncia.

A Illa de Ons aluméase con catro farois de acetileno de refugallo

Se nos achegamos á sesión plenaria do 21 de febreiro de 1924 que «A proposta da presidencia e en atención ao citado deterioro no que están os once farois do antigo alumeado por acetileno propiedade deste Concello, que están depositados na Consistorial, a Corporación acorda proceder á súa adxudicación mediante concurso...»

Anunciado oportunamente durante un período de quince días só se recibe no Concello unha solicitude para facerse cos farois, e non por todos senón por catro. A petición ven dende a Illa de Ons, da man de Didio Riobó Bustelo, xestor e fillo do dono da mesma. Didio oferta pagar por cada un dos farois 4 pesetas.

O 20 de marzo de 1924 o alcalde Jesús Prieto tramita, á proposta da Corporación, o expediente de adxudicación de «farois deteriorados» ao único que participou na poxa, Dídio Riobó Bustelo.

E así é como os farois foron a parar á casa-almacén que a familia Riobó posuía na súa illa, Ons.

Pero se seguimos o rastro deses farois retrocedendo no tempo chegaríamos a xaneiro do ano 1906 en que no segundo pleno[1] despois de tomar posesión da alcaldía de Bueu, Laureano Piñeiro Domínguez[2] expón a petición dos veciños do Príncipe (actual rúa Eduardo Vincenti) para que se poñan uns farois na súa rúa e o fixeron nos seguintes termos: «... interesando da Corporación que tendo en conta a necesidade que se sinte duns farois na dita rúa e a precaria situación do erario público municipal, se instale por conta dos fondos seis farois cos seus depósitos para producir gas acetileno[3] ofrecéndose os reclamantes a soster o alumeado durante o ano actual...».

Farola na Praia de Beluso

Na sesión plenaria do 20 de xaneiro dáse conta, na mesma liña, de dúas instancias de veciños da praia de Beluso e da Ribeira (actual Montero Ríos) que desexan farois como os da rúa do Príncipe.

O Concello encarga á mesma comisión que tiña que resolver a necesidade dos puntos de luz no Príncipe, incorporando ao salgadoiro Clemente Lago, o faga tamén para Beluso e na Ribeira.

Aínda que na sesión ordinaria do 4 de febreiro de 1906 a Corporación informouse dunha comunicación do Gobernador Civil de que non procedía a concesión de transferencia de crédito para os seis farois que o concello pensaba mercar para a rúa do Príncipe, non será ata o día 12 dese mesmo mes cando se trate do ditame da comisión encargada sobre os farois incluíndo os 5 a poñer na Banda do Río, Ribeira e Praia de Figueirón. O «Concello resolveu que se adquiriran os nove farois de que se trata con todos os seus accesorios e se coloquen nos lugares designados satisfacéndose todos os gastos que con tal motivo se orixinen con cargo ao capít^o de Inconvenientes; en cuxo acordo non conveu o 1º Tenente D. Tomás García por non haber cantidade sinalada para este fin no presuposto e necesitarase para outros Inconvenientes».

Como pode comprobarse que non foron 5, nin 6 nin 9 os farois que tiveron algunhas rúas e lugares de Bueu, senón 11.

---

[1] Sesión ordinaria do día 14 de xaneiro de 1906.

[2] Tomou posesión o 1 de xaneiro de 1906.

[3] Xerado a partires de carburo calcio.

A Roiba é inglesa e custodiada pola Garda Civil

A Praia da Roiba deulle dende principios do século XIX nome ao almacén de salga que está ao seu carón.

Sería Pedro Pastoriza, un dos primeiros salgadoiros locais, o que iniciou a súa construción coa oposición dos veciños do “Partido Xurisdicional de Cangas e do Coto de Bon e Villar”. Tras pasar ao longo do tempo por múltiples mans: Antonio Pérez, Heraclio Méndez, Manuel González Plá, Joaquín Francisco Graña Rodal e Darío Lameiro Sarachaga... e no ano 1936 a que tamén se convertera nunha fábrica de conservas está pechada e é propiedade dun Banco de nacionalidade británica con sede en Londres: The Anglo South American Bank Ltd[1].

 Ata aquí o relato sería normal. Mais o que nos interesa agora é poñer o foco nestas datas de 1936: Tralas eleccións xerais, en febreiro dese ano, gaña a coalición de esquerdas coñecida como Fronte Popular o que motivou unha forte reacción da dereita española. O que propiciou que durante uns meses o ambiente político en España se tensara de tal xeito que serviu de escusa para actos vandálicos de todo tipo. É, neste estado de cousas, cando o gobernador civil[2] manda con data 25 de xuño unha circular a todos os alcaldes, para que se dispoña “que a forza da Garda Civil, preste servicio de vixilancia e custodia caso necesario ás propiedades e edificios de súbditos e entidades de nacionalidade británicas” por ser os desta nacionalidade os que estaban máis no punto de mira dos ‘alborotadores’.

E así é como a Garda Civil vixía durante un curto espazo de tempo a fábrica pechada da Roiba...

Con motivo da necesidade de desprenderse de inmobles, a entidade bancaria inglesa vende A Roiba á sociedade Massó Hermanos que posteriormente, no ano 1948, a vende a Manuel Abalo empresario que tras desenrolar actividades, en sociedade coa familia Carballal, de tratamento de peixe, transformaría o almacén nunha cetaria...

---

[1] Partindo de todo unha serie de fusións bancarias en Sudamérica, fundamentalmente con capital inglés, dende 1888  fai que xurda a partires de 1907 co nome Banco Anglo Sudamericano. Logo dunha grande expansión comeza nesas mesmas datas de 1936 cunha grande caída polo que foi absorbido sobre todo polo Bank of London and South America.

[2] Gonzalo Acosta Pan, do Partido Republicano Radical-Socialista. Estivo de Gobernador Civil e Pontevedra (anos antes tameno fora de Biscaia) dende o 26 de febreiro de 1936 ata a sublevación das tropas de Franco (18 de xullo) que foi apresado e posteriormente fusilado na Caeira o 8 de setembro.

Catro Alcaldes de Barrio renuncian ao cargo por "razóns médicas"

Manuel Riobó Gimeráns, nado en Meiro o 10-3-1863 (aínda que logo viviu en Cela de onde era o seu pai e avó paterno) é coñecido como o que mercou a Illa de Ons que logo deixaría aos seus fillos. Pero do que agora quero falar e do seu papel coma médico; médico non atallando abrochos de tifos en Ons ou de cólera ou viruela en Filipina ou de forense en Vigo senón como médico asinante dos partes de baixa a catro veciños de Beluso, O Valado, O Enleito e Bueu que foran nomeados Alcaldes de Barrio e que non querían levar esa responsabilidade dende que accedera á alcaldía Agustín García Parada o 1 de xaneiro de 1910. Curioso é que tres deles o fixeron o mesmo día que un novo equipo municipal tomaba posesión. Por se sirve de pista para interpretar os datos que aparecen a continuación, dicir que o Sr. Riobó fora concelleiro co anterior alcalde, Clemente Lago, ata finais de 1809.

Partes de Baixa:

O de Beluso era Luís M., veciño de A Rosa a quen “recoñecido (27-1-1910) e examinado atópase afectado dunha Amiotrofia localizada ao membro inferior esquerdo con deformidade dos pés do mesmo lado, sostida esta afección por profunda alteración nerviosa; padecemento que ven sufrindo desde a nenez, inutilizándoo para a progresión e polo tanto para o desempeño do cargo de Alcalde de Barrio para o que recentemente foi nomeado.”.

O de O Valado Francisco C. R. (27-1-1910) a quen despois de recoñecelo atopou “afectado dunha voluminosa hernia inguinal externa do lado dereito que lle impide todo movemento forzado e a locomoción en determinados estados obrigándolle a gardar cama con bastante frecuencia; padecimiento que le inutiliza para desempeñar el cargo de Alcalde de Barrio para o que recentemente foi nomeado.”

O do Enleito Benito L. L. (27-1-1910) a quen despois de recoñecelo atopouno “afectado dun reumatismo muscular crónico con exacerbacións subagudas seguidas de dores musculares que lle obrigan a gardar cama naqueles períodos; estes estados caracterizados como enfermidades a frigore manifestas, desenvólvense por arrefriamento do organismo impedíndolle dedicarse [...] ao desempeño do cargo de Alcalde de Barrio para o que recentemente foi nomeado.”

O de Bueu era Francisco Fernández S. (22-5-1910) e este tiña, ao dicir do doutor, “unha hernia inguinal do lado dereito que lle impide en determinados estados exercitar os fundamentos da locomoción [...] polo tanto imposibilitado para o desempeño do cargo de Alcalde de Barrio para o que recentemente foi nomeado.” 

Competencia desleal entre ferreiros

Un martes, dezaseis de abril do ano 1878 preséntase á alcaldía de Bueu un oficio de denuncia porque en Cela non había un, nin dous, senón ata tres ferreiros que estaba a exercela profesión na mesma parroquia de forma ilegal a tenor do denunciante, o tamén ferreiro, Ventura Reino. Na acusación que fai o Sr. Ventura di que non están subscritos na “matrícula de subsidio” para a dita profesión e que así se prexudica á Facenda e os intereses do que denuncia.

Denuncia por intrusismo entre ferreiros

Xa se pode vender viño novo...

No mes de outubro de 1927 o alcalde de Bueu emite una Orde na que se prohibe expresamente vender viño novo  antes do 1º de novembro e faino nos seguintes termos:

“Por la presente advírtese a todos os expendedores de viños deste Concello, que se absteñan de vender o que procede da colleita deste ano, ata o 1º de Novembro próximo polos graves trastornos que poida carrexar á saúde en xeral; significando que todo aquel que contraveña o aquí disposto, será castigado sen contemplación algunha.

Bueu 7 Outubro 1927

O Alcalde

Camilo Davila”

Interesante tamén é a relación dos ‘expendedores de viños’ do concello que poden lerse nas sinaturas polas que se dan por decatado da Orde da alcaldía: Manuel Estévez; Lino Pérez Paz; Manuel Geno; José Verdeal; Agustín Pérez; Carmen Camiña; José Portela; Eugenio Fernández; Carmen Gómez; Ramón Álvarez; Herminia Villanueva; Clemente Lago; Francisco Cerviño; Antonio Cerviño; Felicidad Rodríguez; Salvador Gil Loira; Ramón Fazanes; Juan Cestay; Avelina Portela; Manuela Masenlle; Agustín Pastoriza; Rogelio Padín; Agustina Garrido; Manuel García; José Calviño; Juan Riobó; José Collazo; Carmen Vidal; Benito Estévez; Francisco Rúa; Francisco Estévez; Víctor Carballo; Peregrina Álvarez; José Soliño; Esperanza Bustelo; María Abelarda; Rosa Rúa; Alejandro García; Carmen Domínguez; José López Castro; José Portela; Manuel Portela; Manuel Carballo; Nazario Rúa; Francisco Escaneo; Viuda Moledo; Manuel Otero; Andrés Cerviño; Antonio Graña; Avelina Pérez; Benito Santos; Francisco Novas; Eligio Prieto; Carmen Paredes; José Ogando; Manuel Portela; José Freire; José Costas; Virtuosa Estévez.

O poema da igrexa nova de Ons

Dende hai moitos anos o segredo da igrexa nova da illa de Ons non é segredo, cando menos para un reducido grupo de persoas. Parte do mesmo apareceu publicado nunha páxina de Facebook[1] pero non tivo a repercusión que penso que debería ter.

Unha visita ás illas fai poucos días rachou o silencio que ao longo dos anos impuña a ‘modestia’ do protagonista deste segredo e da igrexa nova: A autoría do poema que pode lerse no fronte da capela.

 Sen mencionar o nome do autor, voulles comentar algunha cousa arredor do poema e de como este chegou alí.

Autor ante a obra

A mediado dos anos sesenta do século pasado, cando a igrexa e o poboado de Curro en Ons eran algo máis que proxecto do Instituto de Colonización, propuxéronlle ao profesorado de Bueu que fixeran un especie de concurso de poesía sobre a illa de Ons. Os rapaces, sen saber a finalidade do mesmo, levaron o labor coma tarefa para casa sendo a entrega do mesma voluntaria. O noso protagonista escribiu un pequeno poema pero logo decidiu non entregalo pois, por ser moi esixente consigo mesmo, non lle parecía de calidade. Mais a casualidade fixo que llo ensinara a un amigo a quen lle gustou tanto que o estivo animando durante un tempo para que o entregara, como así o fixo ao mestre Manuel Omil. Nos días seguintes á entrega os rapaces estaban á espera dalgún tipo de recoñecemento ou premio pero pasou o tempo e nunca máis volveuse a falar dos poemas e pronto todos esquecéronse dos mesmos.

Bastantes anos despois, e co motivo dunha visita de lecer á illa de Ons, o noso protagonista quedou pasmado ante algo que fixera na súa adolescencia e que estaba impreso en cerámica e, para maior ‘vergoña’, exposto ás miradas de todos. Unha mestura de sensacións encontradas o perseguiu durante moito tempo. Era o mesmo poema cunha soa palabra cambiada: onde el escribira ‘isliña’ agora era ‘illiña’. Decidiu non contarllo a ninguén que non foran da súa familia ou amigos moi achegados. Foi un segredo que ao longo dos anos todos gardamos por expreso desexo do autor. Aínda que pareza paradoxo eu sigo a respectar os desexos do amigo pero tamén creo que é relevante que se saiba quen escribiu algo que miles de persoas leron dende hai algo máis de cincuenta anos.

      SANTO

      San Xaquinciño da Illa                Esta illiña gallega

      dainos un ventiño en popa         defensa da nosa Ría

      pra chegar o a noso porto          e devota a San Xaquín

      que temos a vela rota                 o pai da Virxen María.

---

[1] De ‘... o Morrazo’ nunha entrada do 9 de maio do 2013.

Mulleres ‘Por ovos’ á Cadea Municipal

O día 4 de xuño de 1939 o comandante de posto da Garda Civil de Bueu envía un oficio ao alcalde de Bueu solicitándolle que admita no Depósito Municipal, á espera do que decida o Gobernador Civil, a 5 mulleres, todas de Cangas, detidas por compra-venda de ovos sen a tarxeta-autorización do Negociado de Abastos. Requisáronlles 292 ovos en total.

Levaban seis días na cadea municipal cando o alcalde recibe comunicación do gobernador de que lles pon 15 días de prisión dos que se descontarían os que xa estiveron nesta. E nun segundo oficio o gobernador indícalle ao alcalde que debe vender os ovos a ‘prezo de tasa’ e poñer o recadado a disposición da autoridade gobernativa.

O 20 dese mesmo mes o alcalde envía comunicación de que os 292 ovos foran vendidos por 75,15 pts e foran depositadas ao través dunha conta do Banco Hispano Americano á conta do Xefe Provincial de Abastos.

Por se parecera que o narrado fora unha excepción exemplarizante dicirlles que non foi así, era un suceso bastante habitual. Como exemplo, no mesmo Bueu, o mesmo comandante de posto detén a outra veciña de Cangas tamén como ‘traficante de ovos’ e a manda ao Depósito Municipal á espera do que dispuña o gobernador. Decomisáronlle 42 ovos. O Delegado Provincial de Abastos manda vender os 42 ovos e o importe entregalos a “Comisos da Delegación de Abastos”...

Reconto da tempada de verán

Agora que se está a dar por rematada a campaña de verán é o momento de facer balance ou pararse uns intres a reflexionar e ata de botar unha ollada atrás para comparar sobre o fenómeno turístico.

O que para uns foi boa ou excelente tempada, para outros “un desacougo pola xente”.

Non serei eu o que poña tachas a estas cavilacións xa sexan positivas ou negativas.  O que quero é amosar esa outra mirada no tempo na que aparecen as reiteradas gabanzas de Bueu como lugar que quere proxectar o seu potencial de engaiolar aos posibles visitantes para que non só tendan pontes na economía local senón que a enriquezan culturalmente facilitando o progreso en todas as direccións.

La Correspondencia Gallega_diario de Pontevedra - 29 agosto 1906 páx. 1

Como primeiro exemplo, polo de agora, preséntovos o que un correspondente facía a finais de agosto do ano 1906 no diario pontevedrés La Correspondencia, baixo a sinatura ‘X’ e co título ‘De veraneo’:

“Isto das subsistencias lévame da man ao que puidera ser Bueu se non se procurasen comodidades aos forasteiros facilitando os medios de subsistencia: porque Bueu, que é verdadeiramente fermoso, con porto limpo, seguro e extenso, en exuberante e rica chaira, de atractiva paisaxe, de ceo azul en despexado e amplísimo horizonte, clima benigno, con praia de máis dun quilómetro, nunha cuncha pechada por unha cinta de bonitas edificacións, formando un lindo pobo cheo de establecementos industriais e mercantís, cuxa riqueza, si está coñecida non vai ben canleada; non ten Bueu vivendas para forasteiros, nin alicientes para os bañistas, nin sequera praza ou mercado diario […]”

E logo da a súa particular visión de quen son aqueles que nos visitan e ata fai unha relación dos que considera máis relevantes:

“...os forasteiros veñen aquí atraídos nada máis que por relacións de familia, ou por outras causas de amizade ou interese, que os achegue a estas praias onde están veraneando, o acreditado e coñecidísimo enxeñeiro industrial, intelixente director da notable revista “Artes-Industrias”; de Barcelona D. Gerónimo Bolívar, coa súa dona e fillos, que veu a esta praia ao lado dos seus irmáns; o ilustrado catedrático do instituto de Reus, literato e publicista Sr. Saiz Armesto, coa súa dona, sogra e fillos, que teñen aquí a súa casa de nobreza antiga dos Aldaos; a familia do señor Romero, escritor e xornalista filipino, que veu a renovar as relacións de amizade que de antigo lle unen co reputado Doctor Riobó, fillo de Bueu; e os señores de García Cobas de Pontevedra, pais políticos dos señores Massó, a cuxo lado pasan estes días. Moitísimo se podería facer para que os de fora, coñecendo este país, veñan a pasar a tempada de calor nestas praias; máis hoxe non o pedimos...”

Conflito entre capeláns de Beluso

Antes de entrar en materia póñovos brevemente as orixes dunha capelanía, a de Santo Domingo

da igrexa de Beluso. Fundada polo natural de Cela, D. Domingo Piñeiro Blanco, presbítero tamén de Beluso o 16-10-1729 ante o escribán Tomás de la Rúa e Freire e consistía nunha capelanía titular e de padroado lego constituída baixo a advocación de Stº Domingo (no lateral de Ánimas ao lado do Evanxeo) que tiña unha misa rezada perpetua ao alba tódolos domingos e festivos, dotándoa con ben suficientes para a sustentación do capeláns e ata para que puidesen ser ordenados de sacerdotes (os que non o fosen)... e preferentemente ocupada, a proposta dos patróns “por seren Parentes do propio fundador”.

 Así chegamos ao 29-5-1788 en que a ‘Patroa’ nese momento, Gertrudis Pastoriza nomea, ante o escribán de Sta Cristina de Cobres, Antonio Jacinto de Arsaujo, a José Sebastián Fernández Regueiro, presbítero e veciño de Beluso como capelán levador dos bens e rendas da obra pía que baixo a advocación de Sto. Domingo fundara Domingo Piñeiro.

Ata aquí todo sería normal se non aparecera en escena o recen nomeado Tenente cura de Beluso, Benito Riobó, que reclama a capelanía ao considerar que lle correspondía legalmente por ser neto dun parente do fundador.

Ante as reticencias por parte do capelán José Sebastián, pois este xa levaba unha ducia de anos exercendo como tal, fan que en maio de 1800 Benito Riobó, dea o paso de querelarse para reclamar a capelanía. Para o cal da un Poder, ante o escribán Pascual de Juncal, a un procurador de A Coruña chamado Andrés López Couto  para que litigue no seu nome contra Joseph Sebastián Fernández Regueiro.

O argumento máis válido na querela era que Benito Riobó xustificaba a súa ascendencia como neto de Domingo Piñeiro de Castiñáns, veciño de Cela e nomeado como parente polo fundador da capelanía, razón máis que de peso polo que se consideraba seu lexitimo herdeiro:

Ante esta actitude firme, belixerante e, sobre todo, fundada, o demandado José Sebastián decide facer cesión da capelanía a Benito Riobó evitando así a contenda xudicial. Faino catro meses despois da demanda, o 5-9-1800, ante o mesmo escriban Pascual de Juncal poñendo fin de forma civilizada a unha disputa interna de curas dunha mesma parroquia por intereses nunha capela.

Arquivo H. Provincial de Pontevedra. Escrib. Pascual de Juncal
Data: 15-5-1800   Ca-1461(2) Fol.18  

Arquivo H. Provincial de Pontevedra. Escrib. Pascual de Juncal
Data: 5-9-1800   Ca-1461(2) Fol. 21

Broma tráxica

As burlas, chufas, mofas, mocas, acoso, etc. por desgraza danse en todas as épocas e lugares e sempre con dor para o vexado. Aínda que estamos no verán, e a modo de contrapunto, esta entrada do blog quere suxerir para a reflexión un exemplo de “broma tráxica” con resultado lutuoso.

A finais de novembro de 1920 aparece na primeira páxina do xornal madrileño La Acción unha noticia acontecida en Beluso. O que lle deu relevancia de carácter nacional a un desgraciado “accidente” no rural galego. A noticia apareceu tal como pode verse nas imaxes e que a continuación transcribo:

Broma tráxica

Vigo, 26. No pobo de Beluso aconteceu, orixinándoo unha broma, un suceso sanguento que custou a vida ao xove de quince años Antonio Miranda Martínez.

O feito foi así: Regresaban de pescar varios mariñeiros. Chanceaban estes co seu compañeiro Benito Dávila González. Este, indignado, colleu do chan unha pedra de bastante tamaño e lanzou con forza contra o grupo de pescadores.

A pedra feriu ao xove Miranda na cabeza, de tal gravidade, que faleceu pouco despois.

Segundo o ditame facultativo, a pedra partíralle o cranio.

Dávila ingresou no cárcere.

Guerra Civil: Vixilancia do servizo 'Antiaeronáutica' no concello de Bueu

En carta dirixida ao Alcalde-Presidente do Concello de Bueu polo Comandante Militar deste porto, Gonzalo Torrente solicita un posto de vixilancia e escoita nun local do Concello de Bueu e o fai tal como transcribo:

“Disposto pola Superioridade poñer en execución o regulamento do Servicio Antiaeronáutica, e designado o persoal de milicias que compoñerá o grupo de vixía ou escoita nesta vila (pobo polígono), en servicio permanente, necesítase un local axeitado provisto de teléfono e de horizonte despexado. E reunindo o edificio dese Concello da súa digna presidencia as condicións adecuadas para a instalación de tan importante servizo de guerra, prego a V. teña a ben manifestarme, urxentemente, si, desde logo, pode esta Comandancia Militar contar con a cesión desa Casa Consistorial ao obxecto expresado. Deus garde a V. moitos anos.

Bueu 12 de xullo de 1937

O Comandante Militar

(asina: Gonzalo Torrente)

A resposta foi positiva e tiña como borrador isto que transcribo:

“Considerando ao interesado por V.  en comunicación desta data, éme grato participarlle que na parte alta da Consistorial antiga nas azoteas da mesma, e en comunicación con elas, existe un local que pode ser utilizado por ser o máis axeitado, pode utilizarse para o servizo de vixía e escoita que precisa o Regulamento de antiareonáutica e que a tal fin se interesaron con data e día Representante a compañía de teléfonos, instalaran urxente un aparato en dito local”.

Paco Costas e Bueu

Hoxe vexo no Facebook de Fernando Miranda avisándonos da lutuosa noticia do pasamento de Paco Costas. Para min foi unha sorpresa, aínda que esperada, pois lle seguía a pista dende que nunha entrevista que lle fixera Montse Carneiro na mesma La Voz de Galicia alá polo novembro de 2003 me chamara a atención unha das preguntas que a xornalista lle facía: - De onde ves?  E el respondeulle: -Das zapatillas de goma de pneumático que gastaba na guerra, ja ja; miña nai, que era unha galega de armas tomar, conducía un Citroën ata o Fronte de Guadalajara. Logo...

Esa resposta con tanta retranca fixo que me preguntase: E se foxe de Bueu?

Tras unha serie de pescudas, non moi longas, dei cun posible documento no que aparecía un tal Francisco Costas Verde.  Preguntando puiden atopar un amigo que algo lle soaba o nome e preguntou a uns parentes ata confirmalo. Púxome ao tanto dalgunhas cousas que me permitiron ir completando pouco a pouco unha pequena ficha da súa relación con Bueu entre as que resaltaríamos que aínda que seu pai, Serafín Costas Bacelar, era un mariñeiro natural de Aldán casara en Bueu con Carmen Verde Troncoso e vivían no lugar de A Graña cando o día 10 de novembro de 1931 naceu o seu fillo Francisco. Como seu pai estaba no mar, dous días despois achegouse unha tía materna do rapaz, chamada Dolores, a inscribilo no Xulgado. Como curiosidade dicir que asinaron como testemuñas o depositario e administrador do concello de Bueu, Ricardo Gómez Buceta e Francisco Franco Miranda.

Francisco Costas Verde, célebre como Paco Costas foi un recoñecido experto en seguridade viaria e motor, sobre todo a partires dos programas «La segunda oportunidad» (1977), «Todo es posible en domingo» (compartido con Tip y Coll, entre outros), «Grand Prix: Así es la Fórmula 1», etc. nos que era director, guionista e presentador.

O seu amplo currículo pódese buscar en internet. O que agora queremos é manifestarlle á súa familia o noso pésame dende o pobo onde naceu. D. E. P.

San Vir-Elas de Bueu

Dende os anos vinte do século pasado o santoral bueués ten un santo máis. Coñecido por todos os seus devotos como San Vir-Elas. Ata a eliminación do local do “Círculo Náutico de Bueu” presidiu unha das súas paredes nun cadro que se lle atribúe ao eximio debuxante Federico Ribas. O cadro pintado con técnica de tinta e grafito sobre papel de 60 x 43 cm, actualmente nos depósitos do Museo Massó de Bueu.

Fai anos o poeta Luís Ríos Dopazo escribiu sobre a orixe de San Vir-Elas e ese documento é o que lles transcribo a continuación para que aquel que non o coñeza decida poñelo ou non na súa lista ou santoral particular:

Copia cedida por Manuel Aldao

"Hoxe en día aínda podamos dicir que, sen matinar niso, sae para fora de nós unha devoción para pór diante das bruxas e os trasnos, vagarosos por camiños e encrucilladas, velas e candis para facerlle dar viravolta. Por elo, coido que a miña historia é auténtico enxebrismo galego anque mesturada e chea de paganismo celta.

Isto aconteceu cando nunha partida de dominó hai un dos xogadores que non lle vai na boa e a carón del está un home como Federico Ribas. Este nacera en Vigo no 26 de novembro de 1890 e tiña sona de ser home moi culto e de moita resonancia pois no seu tempo salientaba como debuxante tanto nas Américas como en España. En Francia chegou a ser director artístico da revista parisina “Mundial”; traballou en “Elegancia” e tamén colaborou na “Le Rire”, asínesmo que noutras editoriais.

Pois ben, este Federico Ribas pasaba os veráns en Bueu xa que era meirande compañeiro do señor Gaspar Massó. O Federico despois de terminar de comer acompañaba ó señor Gaspar ao Casino a tomar café e presenciar a partida de dominó. Era o Ribas un espectador atentiño, oíndo e matinando sobre o que dicían os uns e os outros entorno do xogo.

Un día sucedeu unha cousa extraordinaria, que motiva o que hoxe eu poida facela historia que estades e ler. Todo sucedeu así, e diso, humildemente, damos testemuña para a historia

Un dos xogadores, Barreiro o da Bomba, pois por tal era coñecido no pobo xa que usaba dito instrumento para despachar gasolina, cadrou que tiña mala sorte no xogo -”non lle ían” -; sempre lavaba malas fichas, aforcábano os dobres, e o bo do home, cando alguén lle dicía:

- “ Moi mala sorte tés, Barreiro”.

El sempre respondía:

- “ San vir elas”.

A cousa estaba feita. O xenio creativo do Ribas, que escoitaba calado, fixo e encargouse do resto. Un día chegou ao Casino cun debuxo que podedes ollar aquí a beira. Eu ata coido que semella un pouco ó señor Barreiro. O debuxo representa o “San Vir-Elas”. O “santo” amais da coroa ten uns guedellos e barbas fenicias, na man esquerda un tazo de café fumegando e na dereita un caxato de peregrino onde prende a soga que aforca o malpocado seis dobre, ingrato e desagradecido ser das partidas de dominó, de estraña cachola, ollos pechos e brazos de pito morto.

Como todo “santo” que se respecta ten a cintura de corda e nun extremo cólgalle e pende unha cabeza de allo, remedio probado encontra das bruxas.

Noutro lado ten un chaveiro onde pende un aviso da meirande importancia prós devotos: ”Pechade sen preguntar”. Primeira orde do “San Vir-Elas”, coido eu, a todos os xogadores de dominó e que pescudan aforcar o seis dobre. Non podían faltarlle ó noso santo “un par de anxos volvoreteiros e a serpente pecaminosa”.

Cando o “San Vir-Elas” estivo entronizado no Casino axiña os devotos do pobo encomezaron a traerlle ofrendas para que lles dera sorte no xogo. Uns era un tomate, outros unha cebola, mais sempre eran os mellores produtos da eira pois o retranqueiro “San Vir-Elas” non se deixaba amadurar por cousa ruín.

Asegundo os mais eruditos investigadores do “santo”, o primeiro milagre seu pasoulle o compañeiro Américo, bo home e mellor “peixe”. O Américo é bo católico; vai a misa e confesa, como todo católico, unha vez por ano si non hai perigo de morte, que nese caso faino cantas veces faga falta.

Un día asegundo el me contou, estando solteiro, acompañando a súa moza a casa ollou un limoeiro extraordinario, propiedade da nai da rapaza, cuns limóns de moito nabizo. Xogando coa sorte, roubou un limón e levoullo o “San Vir-Elas”. Ofrecer o limón e ter sorte no xogo foi todo un. El non cree nas bruxas pero ese día xogando o xulepe foi a primeira vez da vida en que gañara tanto carto. E din que berrou:

-”San Vir-Elas, eu non creo nas bruxas, mais desde este intre en ti fago confianza”.

Foi pasando o tempo e a devoción o “San Vir-Elas” foi esmorecendo. O santiño ollaba saír e entrar a xente no Casino, mais ninguén rogaba unha caridade. Eran tempos de apandar ata para os santos, pero o “San Vir-Elas” sabe agardar. En efecto, un bo día unha pandilla ollando ó “santo” cheo de teas de araña decidiron limparlle o polvo e o barro; deixárono novo do trinque. Logo, propuxeron de común acordo facer algo por el.

Respectar a tradición? Organizar algunha cousa nova? Venceron os innovadores, os de esperanza no futuro; había que sacar o “San Vir-Elas” a asollar un pouco, pois xa facía moito tempo que non vira o sol o probe do santo. Cousa feita. A semana seguinte da festa de Santiago no monte Hermelo, fixeron os seus devotos unha festa campestre acolá enriba con todo boato necesario. Ben, non pensedes mal. Non houbo misa, pois os santos enxebres non están canonizados. Sen embargo, a romaría foi de moito pistón. Tocaron os gaiteiros do Axuntamento, houbo sardiñas e costelas de porco asadas con vides de viña e carolos de millo, como nos tempos vellos. Todo foi mesturado co bo viño de Cela e daba xenio ollar a todo o mundo brincando ó son das muiñeiras e a xente ruxía e ruxía ata o ceo como diría Castroviejo.

Desde aquela, o “San Vir-Elas” ten a súa festa na primeira semana de agosto. Eu agardo o día no que o “San Vir-Elas”, aínda que sexa quedando fora da porta de Igrexa, teña a súa misa malia o seu enxebrismo, e a quen o pobo llo deu o Señor o bendiga.

Feito polo devoto do “San Vir-Elas”

LUIS RIOS DOPAZO