9 de ago. de 2014

Víctor Said Armesto na Illa de Ons

Fai menos dun mes que vense de conmemorar o centenario do pasamento dun insigne polígrafo[1] o “noso paisano” Víctor Said Armesto (Pontevedra, 1871 - Madrid, 1914). Ao longo dos próximos meses celebraranse unha morea de actos: Simposios, conferencias, mesas redondas, etc.  co patrocinio da Deputación Provincial de Pontevedra, Museo do Pobo Galego e Fundación Barrié. Todo elo para sacar do inxusto esquecemento a unha figura senlleira do pasado e presente intelectual da nosa cultura.

Xa no xaneiro de 1996 demos a coñecer nun monográfico da revista O Candil do Colexio Público de Bueu[2] unha biografía de Víctor Said na que quixemos rescatar do esquecemento e pór en valor o seu legado que entre outra “axudou a dar sentido á nosa cultura”.
A súa relación con Bueu é moi ampla por razóns familiares e de longas estancias no pazo do Casal de seus avós maternos. O resumo que del fai o xornalista J. Pesqueira o define moi ben: “... grande parte do prestixio que rodea o nome e memoria de Víctor Said Armesto, reflíctese en Bueu, na bela vila de Bueu, á que tanto quería o ilustre crítico...”[3]
Pero agora quero rescatar un poema escrito, no ano 1898, na Illa de Ons onde percíbense as brétemas e as “ánimas” insulares.
A media noche[4]
A través de la neblina
desciende pálida y lenta
la claridad mortecina
de la luna, que ilumina
la llanura soñolienta.
Por su resplandor bañadas
álzanse mudas y heladas
en torno del monasterio
las tumbas desmanteladas
del trágico cementerio.
Y en las lápidas desiertas
desamparadas y yertas
sin flores, palmas, ni luces
abren sus brazos las cruces
de las esperanzas muertas.
Brotando de la neblina
recorre lenta y callada
una aparición divina
la llanura desolada
que a su paso se ilumina.
Fugaz, indecisa y leve,
su imagen pálida y breve
recuerda esas sombras vanas
sin contornos ni relieve
de las memorias lejanas.
Y por los claustros dormidos
la blanca visión se interna,
sin que aviven sus gemidos
los ecos adormecidos
de la soledad eterna.
Donde ayer libres de abrojos
brotaban las ilusiones,
hoy solo encuentran sus ojos
los olvidados despojos
de las muertas emociones.
Y sin esperanza alguna
de la niebla entre el misterio
va deshojando una a una
¡las flores del cementerio
al resplandor de la luna!
VÍCTOR SAID ARMESTO
Isla de Ons -1898


Grazas, Víctor! Penso que de ”bo nacido é ser agradecido” e estou de acordo co que dicía Murguía de Said “sei ben o que valía e canto ó perdelo perdeu Galicia


[1] Escritor, crítico literario, orador, poeta, músico, investigador, … Primeiro Catedrático de Lingua e Literatura Galaico-Portuguesa, impulsor da Academia Galega, …
[3] Faro de Vigo do 16-11-1927 páx.1
[4] Aparece no Diario de Pontevedra no cabo de ano do seu falecemento.

2 de ago. de 2014

A Virxe do Perpetuo Socorro salva a un salgadeiro en Loureiro

O xornal católico de Pontevedra El Áncora de 1 de agosto de 1901, nas súas páxinas 2-3 hai un artigo titulado “Una manifestación en Bueu” no que fala do exemplo que deu a xente de Bueu pola procesión e bendición da imaxe da virxe do Perpetuo Socorro. Di que a invocación a esta virxe por parte do industrial-fomentador Francisco Ferrer[1] lle devolveu a vida xa que caira na obra de construcción da súa salgadeira polo que este e a súa familia doaron a imaxe.

Ás seis da tarde chega a Loureiro, á casa-salgadeira do doante, a cruz parroquial o clero de Bueu e Beluso e fregueses. A longa procesión ía encabezada polo estandarte branco e bordado en ouro, coa imaxe da Santísima Virxe do Socorro que portaba o médico de Bueu Pérez Lapido e recollendo as borlas os señores Riobó e Massó. A continuación sae a imaxe, xa bendecida, no cumio dunha pirámide de flores.Todo bordeado por dúas grandes filas con velas encendidas, as congregacións das Fillas de María, do sagrado Corazón...
Ao longo do traxecto as casas, expecialmente as da Praia, lucian estandartes e colgaduras. De todas elas destacaban as do Doctor Manuel Riobó polos “riquísimos tapices de terciopelo rocamados de ouro e de delicadas sedas”.
Tras dúas horas de procesión chega ao templo parroquial de san Martiño onde coroouse a “grande manifestación relixiosa coa improvisada exhortación, que de maneira marabillosa e con grande fogo e unión dirixiu ao fregueses o seu queridísimo párroco Sr. Martínez Casamande…”
Extenso artigo que asina “JAPON”



[1] Tiña a salgadeira na de Fazzina, en Loureiro, hoxe unha fila de apartamentos na praia.

27 de xul. de 2014

O alcalde de Bueu é agredido por unha veciña

Alá polo ano 1914, pouco antes de rematar a súa terceira lexislatura como alcalde de Bueu, o moitas veces polémico, Don Miguel Nogueira Fraguas, sufriu un “atentado”, ou mellor cualificalo de “agresión”, por parte dunha veciña, con resultado de feridas.
Os motivos de tal ataque nunca foron explicitamente publicados…
Pouco tempo despois a Garda Civil de Cangas atendendo o reclamo do xulgado de Bueu procedeu á busca e posterior detención, coma “presunta agresora” da veciña Mercedes Pérez Regueira. 
Esta noticia é recollida de forma moi somera polos xornais Diario de Pontevedra (8-5-1014 p.2) e El Correo de Galicia (9-5-1014 p.2).

10 de xul. de 2014

Bandidos asaltan a casa do cura de Bueu

Estes días está a ser noticia en todos os medios de comunicación o asalto con lesións e roubo ao cura de Esgos. A coincidencia non é máis que iso xa que esta segunda entrega de bandidos[1] ou bandoleiros no noso concello[2] leva programada para estas datas fai máis dun ano.

Dende finais do s. XVIII e primeira metade do s. XIX constátase un aumento do número de pequenas bandas de delincuentes que actúan en zonas máis ou menos amplas realizando asaltos coa, finalidade de roubar, pero que moitas das veces acaban con mortes.
Non hai documentación procesual que incrimine a individuos das nosas parroquias[3] coma pertencentes neses grupos aínda que non hai que descartar que houbera certa complicidade dalgúns elementos tanto para sinalar obxectivos coma para facilitar o atraco non poñendo dificultades ou mesmo non acudir ante a alarma ou petición de auxilio por parte dos prexudicados. Isto parece ser que foi o que ocorreu ao finais do xullo de 1817 cando un grupo de sete homes comandados por Fernando Serén, desprazáronse nun barco[4], dende Portonovo ata a praia de Beluso co propósito de achegarse pola noite ata a casa do abade de Bueu (1806-1821) D. José Benito Pazos de Provén. O cura e familiares daban berros para que acudiran os veciños con axuda pero o silencio era total e, como el mesmo constata na súa declaración[5], negáronse a socorrelo.
O párroco non só o tivo que pasar moi mal polo feito de ser aldraxado, roubado,... ou abandonado polos seus fregueses, senón que o temor a ser asasinado era real como uns anos atrás lle ocorrera ao cura de Aldán a mans da banda de Benito Fontenla.


[1] A primeira era: “Bueu: bandidos no monte Borrallido” do 1/5/2013 que pode verse no seguinte enlace http://acidras.blogspot.com.es/2013/05/bandidos-no-monte-borrallido.html
[2] Beatriz López Morán estudou a actividade bandoleira na Galicia e que publicou, entre outros, no libro “El bandolerismo gallego en la primera mitad del siglo XIX” A Coruña: Ediciós do Castro, 1995
[3] Como excepción estaban a banda de Juan Manuel Varela “O Tuno” e facción, en Cangas do Morrazo” de Benito Fontenla.
[4] Probablemente contratado para tal fin.
[5] Causas 108/1 no Arquivo do Reino de Galicia

1 de xul. de 2014

O Arquivo de Galicia na Illa de Ons

No xornal La Gaceta de Galicia do 07-07-1879 primeiro e logo en El Gallego de Bós Aires (22-07-1879) reproducen o texto do discurso “Galicia en la Independencia española”  lido por D. Bernardo Barreiro V. no Centro Gallego de Bós Aires, o 8 de xuño de 1879, co gallo do 70 aniversario de batalla de Pontesampaio.
Como é de supoñer todo un discurso patriótico ante un público entregado…
Que a igrexa estaba moi preocupada no 1809 pola perda do seu status era algo que se reflectía en moitas das accións de abades e curas como aglutinantes de milicias populares contra o francés, ou concorrendo con donativos ou “á la puerta de todos los templos se colocaron  mesas peticionarias que, como altares de la pátria recojian el dinero y otras ofrendas del pueblo”. E no mesmo discurso continúa narrando que como donos que eran da illa de Ons El Cabildo de Santiago hizo construir casas y un fuerte para su defensa en la isla de Ons, y puso a salvo allí sus riquezas y el Archivo de Galicia”.

24 de xuño de 2014

Coa crise os mariñeiros de Bueu asócianse

A mediados do ano 1819  nunha España na que o Absolutismo de Fernando VII volvera a tomar as rendas (1814-1819) do país, os mariñeiros da nosa comarca víanse supeditados polas condicións que estaban a impoñer os donos das fábricas de salga, á súa vez armadores da maior parte das embarcación de pesca. Ante esta tesitura algúns destes mariñeiros matriculados, veciños de Bueu, deciden xuntarse para formar compañía de pesca.
Tal é o caso de José Piñeiro, Francisco de los Santos, Bartolomé de la Rúa, Benito de la Rúa, Francisco Agulla de Ranmorta e outros que forman contrata de asociación para a pesca, cunha serie de cláusulas ás que se comprometen cumprir.
Os motivos que aducen para chegar a facer esta contrata son:
'co xornal que lles daban os armadores non podían vivir e acordaron facerse cos aparellos, embarcacións… para que, como donos recaían en eles todos os beneficios…..' E así o asinan ante o escribán que vivía en Meiro José Benito de Arís.

22 de xuño de 2014

Corpus en Bueu



Xa no xuño do ano 2013 dei a coñecer a entrada “Como ir na procesión do Corpus…” na que transcribía os avisos do cura de Bueu, Don Ángel Rama Lestón. Agora presento o horario e as disposicións feita polo mesmo sacerdote ese mesmo ano:

1937
------------------------ DÍA 6 DE JUNIO ----------------------------
FIESTA DEL CORPUS EN ESTA VILLA PARROQUIAL
========================================
(Mañana)
SIETE.- Misa parroquial y comunión general
ONCE.- Misa solemne, cantada por la Orquesta “Serrano”
######
Quedará JESÚS SACRAMENTADO, expuesto a la adoración de los fieles, hasta los Ejercicios de la tarde.
Se encarece a las Directivas de Jueves Eucarísticos. Sdo. Corazón e Hijas de M.ª. Puestas de acuerdo, procuren tener distribuidos Coros de 12 asociados, para turnarse de media en media hora ante el Stmo. Inmediatamente después de la Misa.
* OOOOOOOOOOOO *
(Tarde)
ADVIERTE: España espera que ningún católico de la Parroquia dejará de visitar esta tarde a JESÚS SACRAMENTADO, para rogarle por la pronta y completa victoria de sus cristianas y patrióticas Armas… Católicos: reflexionemos, que Cristo Jesús es el Señor de los Ejércitos… Oraciones y penitencia nos suplican, mejor dicho, nos mandan los de vanguardia con voces de su sangre generosa… ¡Cuánta responsabilidad ante Dios y ante España, si por falta de sacrificio y oración en la retaguardia se derrama una gota de sangre! .. ¡ Y DIOS sabe las vidas que se ahorrarían, si tú, cristiano, orases con más frecuencia y fervor! .. Medítalo ante CRISTO SACRAMENTADO.
CINCO.- Piadosos ejercicios: Estación, Sto. Rosario y acto de consagración del género humano a Jesús Sacramentado.
SEIS.- Organización y salida de la procesión con el STMO.
* *****     ****    ****
OTRA ADVERTENCIA. Es de fé y de razón, que las ofensas individuales contra Dios N. Sr. Se paguen individualmente, si individualmente no se enmendare; pero, también  es de razón y de fé, que el alejamiento social de Jesucristo, Rey y Señor de los pueblos y naciones, reclama un castigo colectivo en el tiempo, porque sólo del tiempo son la vida de las sociedades… ¡Cuánto han ofendido en esto los pueblos a Jesucristo! .. ¡Cuánto alejamiento de El! .. ¡Cuánto desconocimiento de su soberanía! .. Católico de BUEU: ¡No crees que también nuestro pueblo, como tal colectividad, ha ofendido algo a Cristo Jesús en este sentidos? - ¡!..!! Pues mira: la procesión de esta tarde es de público desagravio y de profesión pública de Fé y de reconocimiento de la soberanía Social de JESUCRISTO… Ven: adórale y acompáñale a su paso por las calles de la parroquia… Cumple con este deber como creyente, como español y como miembro social de tu pueblo.

Aluguer de pisos de Bueu na prensa madrileña

A tradición de alugar durante as vacacións estivais remóntase, cando menos, ao século XIX pero non así a súa incursión e propaganda nos medios de comunicación.
En previsión da tempada do verán de fai máis de 100 anos lemos, por primeira vez na prensa madrileña, un anuncio do aluguer dun piso (casa?) a uns 200 metros da “fermosa praia” da “bonita vila” de  Bueu.

Este anuncio sae polo menos en dúas datas e xornais:
1º En  El Liberal  do 4 de maio de 1904
2º En El Imparcial  do 7 de maio de 1904 páx. 6

E non será ata 1953 cando volvamos a ver un reclamo na sección “Anuncios por palabras” do ABC do 5 de maio, na páxina 42


E no mesmo xornal ABC dous anos máis tarde (o 12-05-1955 páx. 61)

25 de maio de 2014

Revolta dos veciños contra o pago das rendas ao mosteiro de Ermelo

O día 11-6-1810, entre 5-6 da tarde, na casa do Priorato de Ermelo estaban o escribán Juan Antonio de Ribas. Levantaba actas da recadación de rendas a petición P. Fr. Agustín García Hevia, prior do mosteiro e representante do abade de Poio, “administrador de las rentas del valle del Morrazo,  jurisdición de Cangas, Coto de Meyra, Aldan, Bon (sic) – Bueu- y Villar”.

A continuación este escribán describe como entraban no mosteiro “dentro del zaguán y patio della... un instrumento tropel de homes armados con escopeta, fusiles, ozes, chuzos y palos, , que por el bulto que hacían y estar en las calles del Pueblo llenos de ellos, se veía a juizio prudente como dos cientos hombres poco mas o menos, con la depravada intención, segun lo manifestaron por sus hechos posteriores, de sorprender la casa, arrancarme de mano maior la Provisión, ultrajarnos, robarnos, y llenarnos de oprobio, y vituperios, pues sin dar lugar abrir las puertas cerradas...
O que escriban segue a describir o motín, tamén poñendo nunha morea de cualificativos subxectivos ás intencións dos amotinados recalcando sobre todo na idea última: “el recibo de pago, que era el IMAN de sus pérfidas maquinaciones” .
Constata tamén, para “que a los tales sirva de castigo y a otros de freno a los sucesivo a contener semejantes desordenes” os nomes dos cabecillas da revolta: “Ventura Gonzalez de oficio Sastre, Antonio Marco, Domingo Guimaran, Francisco Souto, Francisco Gallego, Domingo Villar, Martin Pereira, Miliciano cumprido, veciño da freguesia de S. Martiño de  Bueu e do Lugar de Meyro...” e ata do encargado de tocar a “trompeta o bucina” para a xuntanza previa aos feitos.
Segundo o mesmo Juan Antonio de Ribas, resistiuse a entregarlles as Reais Comisións e ase mesmo avisoulles das fatais consecuencias ás que se expoñían. Ao que eles mesmos lle solicitaron que suspendese todo o procedemento de cobrar a renda, pois a xente, por quen o facían, estaba amotinada, sublevada e decidida coas armas a non pagar  renda algunha, para iso querían recibos asinados como pagadas e así sería ata que houbese Rei, pois entendían que non o había, nin sabían por onde andaba, con quen estaba...
Ao que o escribán lle fíxoas máis “serias y adecuadas reflexiones asegurandoles que Nuestro Monarca era Fernando VII a quien habiamos reconocido y jurado...”.
Ante o cariz que ían tomando os acontecementos o escribán di que tentou convencelos de que pagaran aínda que fora a metade “para subvenir no solo el preciso sustento de los Monges, sino también de la Contribución Patriótica”. Actitude e palabras que conseguiron dividir aos sublevados que  lograron, polo menos, suspender o acto de recadación e que evitaron que chegaran a ocorrer cousas peores.
  
Nota: A fonte onde transcribiuse o texto orixinal do cartapacio da Sección Clérigo do Arquivo Nacional pode verse íntegra no Libro “San Xoán de Poio” de Sergio Vázquez Rouco páx. 120-121 ou comunicándomo neste enlace e lle darei resposta o antes posible.

11 de maio de 2014

O Alcalde de Bueu encarga fotos para unha Exposición en Londres

No primeiro mes do ano 1914 comezaba o seu terceiro mandato (non consecutivo) como alcalde o veciño de Cela D. José Rodríguez Estévez. Dentro das ideas que posuía para esa lexislatura estaba a de promover o pobo de Bueu. Non só en España senón que o faría en todo  o mundo e para iso aproveitaría a International Tourism Exhibition in London  que se celebraría ese ano de 1914.

A forma de promoción acordada sería amosar a beleza natural deste pobo: a súa paisaxe, o seu mar,... polo que se puxo en contacto co fotógrafo señor Pintos para encargarlle unha serie de postais.
Probablemente as fotografía se fixeron máis non temos constancia de se chegaron ou non a ser enviadas pois, como de todos é coñecido, unha serie de acontecementos provocaron que a finais de xullo dera comezo a I Guerra Mundial e cambiara o rumbo e interese de moitos países, entre eles o noso.

1 de maio de 2014

Mestres de Bueu suspendidos nos seus cargos

O domingo pasado nunha documentada e clarificadora charla o principal ponente, o compañeiro Xosé Álvarez Castro[1], lembroume[2] unha entrada que hai anos tiña preparada para cando lle “cadrara”. Desempoeina e con uns pequenos retoques a poño a continuación....

Nos aciagos días, a partires da segunda metade do ano 1936, moitos mestres sufriron nas súas carnes os avatares dos acontecementos e das políticas dun país en loita. Foi, sen dúbida, o colectivo máis castigado. Para a tese doutoral “La Depuración del Magisterio Nacional” o profesor da Universidade Autónoma de Barcelona, Francisco Morente Valero,  fixo un reconto de máis de 60.000 mestres depurados.
Moitos foron fusilados ou encarcerados e os que non, case que todos, estiveron na obriga de abandonar os seus cargos para, previa presentación de informes favorables do alcalde, do cura, da Garda Civil, etc.,  someterse a unha comisión á que tiñan que convencer da súa afección á nova orde.
En Bueu ocorreu o mesmo que no resto da provincia e do estado. Os nomes que saíron publicados nos xornais “Por el porvenir de la patria” e suspendidos de emprego por orden do Gobernador Civil, Ricardo Macarrón:
  • Telmo Bernárdez Gómez, mestre do Pósito de Bueu. Foi encarcerado “preventivamente” no Cuartel de San Fernando (Pontevedra) e pasa catro anos de cárcere en cárcere (Ponte Caldelas, San Simón, Figueirido, San Cristóbal de Pamplona, de novo San Simón). No 1947 chega como exiliado a México.
  • Teresa López González (7-2-1880/+17-5-1943), mestra da escola de Bueu nº 1 dende 1930 ao 1936. No 1931 ascende de categoría e soldo como mestra. Depurada do 1936-1942. Foi rapada durante a guerra acusada de ser de "esquerdas". Tamén serviu de escusa para facer cunha rúa (hoxe Johan Carballeira) atravesara a súa propiedade.
  • Leopoldina Gómez, mestra da escola de Bon-Beluso   
  • José Hermida García, mestre da escola de Cela
  • Eugenia Domínguez Fernández (14-1-1895/+12-5-1983), mestra da escola de Cela. Xa dende os 17 anos era profesora de párvulos e aínda que posuía o título de Mestra Nacional non podía exercer pola curta idade.
 Máis o que non pon a publicación anterior  era o nome doutros mestres de Bueu que foron depurados tamén e que algún estivo na cárcere e outros foron rehabilitados axiña. Neste listado de expedientados atopamos a:
  • Francisco Agulla Rodríguez, mestre de Cela. Foi encarcerado na illa de San Simón. Encausado no Tribunal de Responsabilidades Políticas de A Coruña e indultado no 1941.
  • Ramona Cabanillas Rodríguez, mestra de escola en Bueu. Depurada 1936-1942.
  • José Martínez Camiña, mestre de escola Ermelo. Depurado 1936-1942.
  • Guillermo Novío Cardexo, mestre de escola en Bueu. Depurado 1936-1942.
  • Lucio Rodríguez Infante, mestre de escola en Bueu. Depurado 1936-1942.


[1] Autor do blog “Pontevedra nos anos do medo” http://anosdomedo.blogspot.com.es/  e do libro  “Pontevedra nos anos do medo – Golpe militar e represión (1936-1939)” Edic. Xerais (xa vai pola 2ª  edición!)
[2] A páxina 10 de El Pueblo Gallego do 1 de setembro de 1936.

17 de abr. de 2014

Representante de Bueu na Asemblea Republicana

A finais do s. XIX, máis concretamente  no comezo da primavera do ano 1897, e dentro dun proceso movilizador por distintas provincias e pobos de España, os republicanos da Provincia de Pontevedra celebraron unha Asemblea na cal os representantes de Pontevedra, Vigo, Vilagarcía, Ponteareas, do Campo (Marín), Mondariz e Bueu asinan os seguintes acordos: 
  • Recoñecer como órgano na prensa á “La Unión Republicana”

  • Considerar bos e necesarios todos os procedementos de loita para conseguir a máis pronta instauración da República.
O que asinou por Bueu foi Domingo A. Tomé

El Liberal 22-3-1897 páx.2