Tres capelas dos Stos. Reis (2ªparte)

 (A que puido ser, a que foi e a que hai...) 

(Continuación) 

Deste relato e dos que seguen compre facer algún comentario, puntualización ou mesmo contestar a algunhas preguntas como:

Cal era a súa relación/dependencia con Fernando de la Rúa? Para responder a isto habería que botar man da psicoloxía e logo especular cunha morea de factores que se intúen na biografía de Fernando de la Rúa, como o carácter dominante, ambición de posuír etc. Para ser máis precisos remitireime á documentación anterior á manexada ate agora, como pode ser unha actuación ante notario[1] en 1680 na que Melchor de Mondragón urxe a Fernando de la Rúa a buscar mestres, carpinteiro e canteiro, presupostar e contratar con eles as obras da “casa vella dos curas” de Coiro (reitoral). Fíxose todo ante o escribán Juan Fernández: Exhorto, presentación dos mestres de obras, presuposto e contratación da obra e case todo da man de Fernando de la Rúa...

“... a quien biene cometido p^a que cumpla con su honor llamando para la abalia^on que se manda, pedreros, carpinteros para q^e la miren, midan y tacen su valor estima^on an si de piedra como de madera sumándole p^a ello juram^to que hizo por su m^o dho Comissario dixo que lo obedece…”⁶.

Para comprender un pouco todo isto lembremos que Fernando de la Rúa era non só cura abade da parroquia veciña senón tamén persoa poderosa e temida, con status elevado, con moitas posesións nas Rías Baixas (o que tamén pode traducirse en intereses). E no caso concreto do lugar de Coiro que nos atinxe posuía pazos (Leirachán e A Retirosa), granxas e casas coas correspondentes terras de cultivo e monte. Pero o que mellor nos aclara e xustifica o papel de De la Rúa é que era o posuidor da sexta parte do beneficio curado da parroquia de Melchor de Mondragón.

E agora quizais sexa o momento de preguntarse, construíron ou non a capela dedicada aos Santos Reis no lugar das Besadas ou Abesadas? A resposta é que neses termos non. Mais habería que matizar algunha cousa... a capela acabou facéndose con fundación en abril de 1704[2], no lugar “da Sobreportela da Magdalena” que coincide coa zona das Bessadas, polo escribán Diego Ramírez Montejano cando, xa viúvo, estaba a vivir cunha neta de Fernando de la Rúa[3], Bernarda de la Rúa Freire[4], coa que tivo de 1698 a 1703 catro fillas, e coa que casaría en 1706[5], pasando a ser señores da casa de Leirachán[6].

Sinalar que a capela a puxo Diego Ramírez Montejano baixo a advocación, non dos Stos Reis[7], senón dun grupo de santos/a:

“San Diego, de mi nombre, San Caetano, Santa Barbara, San Marco, San Guillermo abogado de la nieblas y truenos por los muchos que suceden en el contorno y ocasionan una gran perdida de frutos, por quien tengo particular debocion de fabricar, hacer y fundar una capilla de advocación de dhos santos...”[8]

Cada un tiña unha misa anual e, a partir de 1710, ao regular como sería o padroado entre os seus herdeiros e dándose certas circunstancias[9] aparece, por vez primeira con referencia a esa ermida, o nome de S. Cosme:

“sean obligados anualmente mandar decir en la dha capilla otra misa rezada a onor del glorioso ssⁿ dⁿ Cosme cuya imagen se alla en dha capilla...”⁸.

Co tempo, cumprindo as mandas do fundador, quedou no imaxinario popular como a capela de San Cosme, baixo a advocación dos irmáns Cosme e Damián.

Quixera desmentir un erro transmitido de boca en boca no cal se atribuía á capela do Stos Reis de Bueu e á da catedral de Colonia (Alemaña) a exclusividade^[10] na advocación a ditos personaxes.

 Ante iso dicir que mesmo en España, son moitas as capelas e igrexas consagradas aos mesmos.

Citarei, a modo de exemplo, algunha:

Fanlo

Igrexas:

·        Na provincia de Huesca: no pobo de Javierrelate (Caldearenas), a de Fanlo (Barbastro), de Ara (Jaca), La Hoz de Jaca ...

·        En Castellón: a de Calstellnovo (fundada polos Borjas)...

·        Valencia: á da Praza da Constitución, a de Benissanó ...

Javierrelate

Capelas dentro de igrexas ou conventos:

·        En Burgos: Santo Domingo de Silos

·        La Orotava (Tenerife): No templo da parroquia da Orotava.

·        Madrid: Congregación das Bernardas...

E así poderíamos seguir con máis. Tamén por América, sobre todo en México: como Cajititlán (Tlajomulco de Zúñiga-Guadalajara), Tetela del Monte (Cuernavaca), Metztitlán (Hidalgo), Tupátaro..., ou en Perú como Andahuaylillas etc.

Logo que fai que a de Bueu sexa única? A parte da súa iconografía mariñeira, o seu deseñador, o seu pequeno tamaño é a súa dedicación exclusiva aos Reis Magos.

 

 Nota: Aproveito para felicitar e poñer en valor á Asociación Santos Reis pola potenciación da cultura e patrimonio no mantemento e arranxo da capela como da recuperación das dúas misas cantadas (6 de xaneiro e Ascensión), reparto da “parva” que na actualidade consiste en repartir gratuitamente roscón con chocolate quente, exposicións etc.

---

[1] Ante o escribán de Cangas, Juan (H) Fernández Rodríguez: “Dota^ón y funda^ón del abaz d. Melchor de Mondragón. Señor Provissor en sede Bacante” 1680. Folios 98-109

[2] Dotación e fundación no escribán Martín Castro o 7-4-1704 fol. 94-99vª e 8-7-1905 fol.45-46vª. A data que aparece no interior da capela é a de 1705.

[3] Este xa morrera en 1697.

[4] Filla natural recoñecida do capitán José Antonio de la Rúa Freire.

[5] A partires dese ano tivo tamén por fillos: Caetano; Manuel Antonio, Miguel, Francisca Antonia e Bernarda Francisca.

[6] Xa era da do Telleiro.

[7] Que xa había a de Fernando de la Rúa en Castrelo.

[8] Nombramiento de patrón y mejora… Escribán Francisco Pérez del Monte, xaneiro de 1710. Folio 8-9vª

[9] Circunstancias relacionadas co que o padroado tivese que pasar a algún dos fillos da 1ª muller.

[10] Consaciente ou non, nalgún momento eu tamén o fixen.

Tres capelas dos Santos Reis (1ªparte)

 (A que puido ser, a que foi e a que hai...)

Comezamos un pequeno percorrido no que iremos abrindo camiños, moitas veces ignorados, nos datos que a documentación agocha da memoria, neste caso, da Capela dos Stos. Reis en Bueu[1]. Memoria que a veces non se percibe clara, xa que é eclipsada polas personaxes que interveñen, polo esquecemento que impón o tempo ou pola falta de dilixencia/interese dos responsables de manter vivo ese patrimonio.

Falar da capela do Stos Reis en Bueu e falar de Urbano Lugrís e dunha pequena e fermosa ermida no lugar de Castrelo, ao pé do monte Roxo.

Remontándonos tempo atrás, como o século XVII, ou máis concretamente no ano 1686, estariamos a falar dunha capela fundada[2], a poucos metros da actual, polo Comisario da Inquisición e abade de Bueu, Fernando de la Rúa Freire e Andrade.

Agora ben, quixera contarlles algo menos coñecido, e para iso temos que ir un pouco cara atrás no tempo onde a noticia podería titularse: “O cura de Coiro, Melchor Mondragón, e o abade de Bueu, Fernando de la Rúa, comprométense a facer a medias unha capela baixo a advocación da Nosa Señora dos Stos Reis”. Estamos a falar do ano 1683, no que o Melchor de Mondragón testa e o pon de manifesto:

“Item digo: Y declaro q^e a algunos días q^e yo del  Señor Comisario D. F^do (Fernando) de larrua Freyre abbad de la f^ca de boeu emos tratado y ajustado mandar hacer y fabricar una hermita dedicada a honor de nuestra Señora de los Reyes y Su coste abíamos de Pagar de por mitad asta estar fenecida y acabada con sus imágenes y más aderezos necesarios y todo de por mitad”[3].

Onde pretendían facer a ermida? Dise que na Cruz das Abesadas. Aclarar que estaba situada onde podemos atopar o actual cruceiro de San Cosme (Coiro). Esa zona, a ambos lados da estrada que de aí vai á de Bueu-Cangas aínda no catastro figuran hoxe como as Besadas. Zona que, tal como fixo constar Melchor de Mondragón é linde das dúas parroquias, de Coiro e Bueu.

“… la qual se abía de hacer en la cruz de la abessada y dibission desta f^ca y la dha boeu tanto en un trm^o como en otro en la qual aviamos defender sobre nuestros bienes”³.

A fundación da capela consistiría nunha misa cantada, o día de Reis, precedida dunha procesión desde o templo parroquial. Cada ano, de forma alternativa, sairían de Coiro ou Bueu cara a ermida. A procesión sería sufragada con 12 marabedís pola parroquia que non “procesionaba” ese ano.

“… una misa cantada perpetuamente en cada año y día de los Santos Reyes y a honor y alabança suya por el dia seis de henero en el qual dho dia aviamos de llevar alternatibam^te ; asi nos dhos como nuestros sucessores a ambos beneficia la Procession a dha hermita y decir dha misa cantada y por ella pagas doce m^s al cura q^e fuese en procession…”³.

Melchor de Mondragón quería a toda costa que a capela foxe unha realidade para o cal deixaba bens que avalaran a metade da ermida e tamén reforza a petición a Fernando de la Rúa de facela:

 “… y si esto fuere servido llevarme antes q^e se aga dha hermita encargo a dho s^r Comissa^io tenga particular luz dado en acer se aga y de mis vienes se pague la mitad de su coste q^e esta es mi voluntad p^a honrra y gloria de los Santos Reyes […] Y aunq^e asi quedamos ajustados no reprobo de hacer dha hermita del agora= mando y quiero y si quisiere dho S^r Comissa^o mandar se aga en la forma referida…”³.

Outra das preguntas que cabería facerse é: por que a advocación aos Stos Reis se pola Galicia non hai costume?

No caso de Melchor de Mondragón, por ser o epónimo[4] do seu nome e do seu irmán Gaspar e, como el mesmo indica, pola devoción que lles tiña.

“...q^e esta es mi voluntad p^a honrra y gloria de los Santos Reyes…”³.

No caso de Fernando de la Rúa: igual devoción procesaba aos Stos Reis amén de sinalar que por esas datas tiña un fillo de 4 anos chamado Baltasar Melchor e posteriormente, unha neta Melchora e outros descendentes con nome dalgún Rei Mago.

Ducias de preguntas poderían facerse e das que algunhas poderían ser respondidas documentalmente con relativa facilidade, outras non tanto. Mais, para non alongar estas notas procurarei facelo só cunhas poucas.

Quen era ese Melchor de Mondragón? Melchor de Mondragón Erenuzqueta estaba a ocupar a sede vacante que había na parroquia de Coiro[5] no ano 1680 e seguintes. Familiar dos curas, que de 1661 a 1792 eran reitores de Stª María de Beluso, Rafael e Benito Mondragón. Tamén podémolo sinalar como irmán[6] de Juan de Mondragón Abraldes e Erenuzqueta[7] casado con Isabel Lamas Ozores, pais do I Marqués de Sta Cruz: Andrés Ibáñez de Mondragón Ozores de Sotomaior... que é a quen lle pide se faga cargo das súas irmás cando el falecera:

“... y encargo pido y sup^co a mi sobrino el S^r d Andrés de Mondragón marqués de Sta Cruz[8] […] se sirva mirar y volver por la pausa desas pobres hermanas amparándolas con su abrigo”³.

(Continuará)

---

[1] Levaba dez anos nunha carpeta, á espera de dalo a coñecer. Agora sae a luz polos ecos chegados do amigo Anxo Coya.

[2] Con 24 misas anuais e 2 cantadas (día de Reis e da Ascensión) con valor de 70 ducados.

[3] Testamento de Melchor de Mondragón, cura de Coiro ante o escribán: Pablo de Castro, 12-7-1683.

[4] Tamén dun cóengo de Santiago, tío da súa nai e da que esta herdou.

[5] Seus país, Juan de Mondragón e Isabel de Teixido eran patróns da dita igrexa, así como a de Beluso.

[6] Tamén tiña por irmás a Escolástica (que vivía con el na casa parroquial) e Bernarda que era monxa no convento de San Paio de Santiago de Compostela, a Benita, Gaspar e Diego que era tamén cura.

[7] Rexedor de Santiago e Familiar do Sto Oficio.

[8] A concesión do marquesado fora dada uns meses antes (8 de xaneiro de 1683) polo rei Carlos II.

 

Atopar grandes e pequenos tesouros

Fai uns días estabamos un grupo de amigos a falar de arqueoloxía, de como os romanos procesaban os minerais e modelaban a paisaxe (como nas Médulas)... Todo un batiburrillo arredor do tema... Quizais polo do ouro apareceu “a  fibela previsigótica” achada en Bueu, e ata acudimos á entrada do meu blog (1) para vela fotografía e comentar algunha cousa máis do tema.
Esa conversa levoume a pensar noutros achados relevantes, eses que un pequeno grupo coñece pero do que “ninguén sabe nada...” Estou a falar, por exemplo, do pote con moedas de ouro que atopou na veiga que tiña en Bueu B.B.M. e que “un de Beluso” que tiña un barco que traballaba na costa portuguesa foi o encargado de vendelas no pais veciño pouco a pouco (2).

Pote xerado por ChatGPT

O espolio non se cinguiu ao mencionado pote, e por citar algún máis nomearei, de forma xenérica, os achados nas veigas que noutros tempos foran poboados castrexos ou lugares de enterramento (mámoas). Estou a pensar polo Beluso, Cela, Cividade...  e facendo caso aos “disque” (como aquel que toca de oído e quere chegar a músico virtuoso...)

Imos darlle unha reviravolta ao tema, polo que porei telegraficamente uns exemplos sinxelos, pero documentados (3), de atopar “pequenos tesouros” en forma de cartos e, cumprindo coa lei, seren entregados ás autoridades.

  Achado de 20 pesetas – 1925 (4)

En outubro de 1925 un neno da Graña atopa na Banda do Río 20ptas (tres billetes de 5 pesetas, dous  de dúas e un dunha peseta). O rapaz entregoulle á súa nai  o diñeiro e esta fixo o mesmo na alcaldía (5) que emitiu un bando do achado. Apareceu unha veciña da Banda do Río, Lorenza Agulla, xustificando seren a propietaria polo o que alcalde lle devolveu os cartos alí depositados.

Achado dun billete do Banco de España (de  25 pesetas )– 1926 (6) 

En marzo de 1926 un neno de 7 anos atopou na rúa Montero Ríos un billete do Banco de España (25ptas) e que logo llo quitou unha veciña dándolle en compensación unha “perra chica” (1 céntimo). Coñecido isto pola nai do rapaz foi a pola muller e comezou con ela unha discusión subida de ton na que tivo que intervir o garda municipal, Manuel Palmeiro que se fixo co billete ata que a alcaldía resolvese o litixio.

O alcalde, Camilo Davila,  interrogou a todos os implicados e ao non poder clarexar a pertenza do billete mandoullo entregar á nai do rapaz que o atopara.

Achado de 10 pesetas  - 1928 (7)

En outubro de 1928 o fillo dun carabineiro do posto de Bueu encontrou 10ptas en metálico nunha rúa. Cantidade que, ao ser publicada pola alcaldía, foi reclamada por unha muller do Valado indicando que era o xornal que cobrara da fábrica de Massó e que que perdera facía cinco días. Todas as explicacións eran coincidentes: data de cobro e perda, posición e dobrado dos billetes, distribución das moedas (unha de cinco pesetas, outra de dúas pesetas e tres dunha pesetas) e características e defectos que tiña o sobre (xa que lle faltaba a parte superior).  

    Estando todo tan claro, o alcalde Camilo Davila mandou entregarlle as 10 pesetas a María Reimúndez, que así se chamaba a dona.

Achado dun billete de 50 pesetas – 1930 (8)
En xullo de 1930, sendo alcalde Francisco Domínguez Cabanillas, unha rapaza de Beluso, atopou na rúa E. Vincenti (fronte ao concello) un billete de 50ptas. Este quedou en depósito  e foi anunciado (9)  segundo a lei (Código civil, artigo 615).

Pasados case dous anos, no mes de decembro de 1932 e non ter aparecido o dono do billete, nai e filla reclaman que cumpridos os trámites agora son elas as verdadeiras propietarias da 50ptas.

Efectivamente o alcalde, Luís Prieto manda se lle entreguen.
 

Cartos nun paquete de tabaco  ± 1960 

Certo amigo meu, sendo rapaz moi novo andaba a gandulear polo peirao de Bueu (10) cando viu flotando no mar un paquete de tabaco de cor vermello da marca Jean. Cun pau logrou atraelo ás escaleiras do peirao e cal sería a súa sorpresa que tiña cartos en papel dobrados dentro. Todo contento levounos para casa e entregoullos á súa nai. Esta o que fixo foi darlle una berradura porque sabe deus onde atoparía o paquete... Non soubo que se fixo cos cartos e nunca preguntou...

  **********

Quizais haxa máis casos agochados polos andares do novo Arquivo ou pola memoria da xente, pero iso o deixamos para outras posibles entradas...
Non quero rematar sen facer referencia, e amosar o meu agradecemento (creo que compartido con moitos) ás persoas que atoparon cousas que son patrimonio de todos e o entregaron con xenerosidade: As columnas da domus romana que entregou Pin Cabanillas,  os elementos do 1º forno e alfar de Pescadoira por Manuel Vázquez Vázquez (11), aras romanas de Sabarigo e Meiro etc.   

 1-Entrada do 24 de febreiro do 2013 no blog  https://acidras.blogspot.com/ .
  2-Cunha comisión e polo peso en ouro…
  3-Para iso Bueu ten o privilexio de custodiar un Arquivo amplo no contido e xeneroso na custodia.
  4-Arquivo Municipal de Bueu (AMB). Carpeta 2609/20
  5-Nese momento estaba o tenente de alcalde Francisco Miranda era o alcalde en funcións
6- AMB Carpeta 2609/21
  7-AMB Carpeta 2609/22
  8-AMB Carpeta 2609/27
  9- No taboleiro de anuncios do concello e logo no mes de novembro no Faro de Vigo
10-Sempre gustou do mundo do mar e do ambiente mariñeiro. 
11-Que non só entregou ao Museo de Pontevedra senón que el e Pedro Díaz estudaron e publicaron no folleto: Noticia preliminar del primer horno y alfar de ánforas gallegas, 1988